منشا عدس زراعتی یا لنس کولیناریس خاورمیانه است. عدس یکی از گیاهان بسیار قدیمی است که به مصرف تغذیۀ انسان می رسد. مقدار پروتئین آن زیاد و بین 15 تا 20 درصد است. معمولاً در واریته های بذر ریز، مقدار پروتئین بیشتری وجود دارد.

عدس، گیاهی است روز بلند که به طول روز 16 ساعت یا بیشتر احتیاج دارد، واریته های روز خنثی نیز دیده  می شود.

گیاه شناسی عدس:

گونه  کولیناریس متعلق به خانواده لگومینوز است.جنس لنس ، یک گونه مزروعی کولیناریس ، و چهار گونه وحشی اروئیدس ، مونت برتئی ، نیگریکانس ، واورینتالیس دارد.اسامی مشابه برای گونه های وحشی بسیار زیاد است.

عدس گیاهی است یکساله که ارتفاع آن به حدود 40 سانتی متر می رسد.ساقه های این گیاه قائم و پر شاخه است.

طول غلاف های عدس 3 سانتی متر و عرض آنها یک سانتی متر است. در هر غلاف یک یا دو دانه ، و ندرتا سه دانه ، وجود دارد .دانه ها دیسک مانند و به رنگهای زرد مایل به سبز ، قرمز ، خاکستری مایل به قهوه ای یکدست یا ابلق هستند.

عدس از لحاظ اندازه بذر به دو گروه بذر درشت و بذر ریز تقسیم می شود.واریته های بذر درشت نسبت به واریته های بذر ریز نمو بیشتری دارند و ارتفاع بوته آنها به 30 تا 50 سانتی متر می رسد ؛ گلهایشان درشت تر ولی تعداد گل و غلاف آنها کمتر است.

محصول دانه در واریته های بذر درشت کمتر از واریته های بذر ریز است.

این گیاه 45 تا 60روز پس از کاشت گل می کند و 75 تا 95 روز که از کاشت آن گذشت آماده برداشت خواهد بود.

گل عدس:

 

گلها بر روی محور فرعی گل آذین، با دمگلی باریک به طول 2 تا 5/5 سانتی متر ظاهر می شوند. معمولاً هر دمگل از یک تا 4 گل را در بر می گیرد و در بعضی مواقع تا 7 گل نیز مشاهده شده است گلها کوچک و گلبرگ درفش آنها سفید است.

بالها و ناو نیز عموماً سفید یا مخلوطی از آبی و بنفش می­باشند کاسه گل به 5 بخش باریک تقسیم می­شود. پرچمها دیادلفوس هستند. تخمدان حاوی یک یا دو تخمک است که به یک خامه کوتاه و خمیده منتهی می شود. کلاله روی آن نسبتاً متورم و غده است. غلافهای عدس بیضوی از جوانب فشرده شده و در محل دربرگرفتن بذرها متورم است. غلاف حاوی یک تا دو بذر است. بر روی هر محور گل آذین تعداد یک تا چهار غلاف و گاهی شش مشاهده می شود. بذرهای عدس به شکل عدسیهای چشمی هستند رنگ آنها متغیر و اغلب قهوه ای تیره است. سطح بذر معمولاً صاف است ولی در ارقام پر محصول ممکنست بذرها چروکیده باشد، تعداد بذرهای هر گیاه وابستگی بسیار نزدیکی با تعداد غلاف درگیاه دارد لیکن تعداد بذر در داخل غلاف وورمن100 دانه آن کمتر تحت تأثیر محیط قرار می گیرد. بذرهای تازه برداشت شده عدس حدود 3 تا 4 هفته از خود دوره خواب نشان می دهند. بذرهائیکه فاقد دوره خواب می باشند زمانیکه در خاک مرطوب قرار می گیرند در دمای مطلوب گیاه سریعاً آب جذب می کنند عدسهای بذر ریز حدود 85 درصد وزن خشک خود آب جذب می کنند و این مقدار برای عدسهای بذر درشت 100 درصد است. فرم رویش و جوانه زنی گیاه درون زمینی است معمولاًَ در بهار دردمای 20 درجه سانتی گراد ظرف 7 روز سبز می شود و در زمستان در دمای 10 درجه سانتی گراد این مدت به 20 تا 30 روز افزایش می یابد.

عدس  گیاهی است خودگشن و میزان دگرگشنی آن کمتر از 0.8 درصد است.

دگرگشنی توسط حشرات کوچک ، مانند تریپس ، صورت میگیرد.کوچک و ظریف بودن ساختمان گل ، عامل اصلی میزان موفقیت در دورگ گیری این گیاه است.در عدس گلهایی برای اخته کردن مناسب اند که طول گلبرگ های آنها 50 تا 75 درصد طول کاسبرگها باشد.

گرده افشانی طبیعی در مرحله ای انجام می شود که طول گلبرگ ها بیش از 75 درصد طول کاسبرگ ها باشد.

اخته کردن عدس:

برای اخته کردن گل ، کاسبرگهای مجاور نا و را به کمک پنس حذف می کنیم،سپس درفش و ناو را به طرف عقب تا کرده پرچمها را خارج می سازیم .پس از اخته کردن ، باید عمل گرده افشانی را انجام داد .برای این منظور گلهایی که طول گلبرگهایشان دو سوم طول کاسبرگهاست به عنوان منبع گرده انتخاب می شوند.برای این کار ناو و درفش گل پایه نر را حذف کرده یا عقب می زنیم تا بساکها را که در حال گرده افشانی هستند و همچنین کلاله آغشته به گرده ها نمایان شوند.کلاله آلوده به گرده و پرچمها را با پنس  می گیریم و روی کلاله گل ماده اخته شده می مالیم .ناو و درفش گل ماده اخته و تلقیح شده را به آهستگی سر جای خود قرار می دهیم تا کلاله حفظ شود .گل تلقیح شده احتیاج به پوشانیدن ندارد .اتیکت را باید به میانگره زیر گل تلقیح شده وصل کنیم.میزان درصد موفقیت گرده افشانی بستگی به مهارت افراد و شرایط محیطی دارد.

 

از رنگ کوتیلدون به عنوان شاخص ( مارکر ) برای تشخیص دورگها می توان استفاده کرد. رنگ کوتیلدون بوسیلۀ ژن yc برای رنگ و i برای جلوگیری از تشکیل رنگ کنترل می شود. بنابراین، ترکیب ژنتیکی کوتیلدون قرمز II Yc Yc، کوتیلدون زرد II yc yc  و کوتیلدون سبز ii Yc Yc  یا ii yc yc  است. از ژن رنگ گل نیز می توان بعنوان مارکر برای تشخیص دورگها استفاده کرد.

 

تعدادی از صفات مهم که موقع انتخاب تک بوته در برنامه های به نژادی در نظر گرفته می شوند عبارت اند از: مقاومت به بیماری ها، قابلیت برداشت با ماشین، مقاومت به ریزش، شکل بذر، تعداد غلاف در بوته، پر محصولی و زودرسی.

منبع:

کتاب اصلاح نباتات زراعی (بهمن یزدی صمدی و سیروس عبدمشایی)